VRIJHEID VAN MENINGSUITING

VRIJHEID VAN MENINGSUITING

1. Ik mag zeggen wat ik wil, jij niet.

Velen verstaan onder vrijheid van meningsuiting dat je vrij bent om je mening te zeggen over alles waarover je een mening hebt. Vraag is of vrijheid van meningsuiting inderdaad die strekking heeft en de onmiddellijk erachter liggende vraag is dan wie dat bepaalt.

In het ik-tijdperk, waarin ‘ik’ het centrum van het leven ben –eventueel uitgebreid met degenen die ‘ik’ tot dat centrum toelaat- ben ‘ik’ degene die bepaalt wat de strekking van vrijheid van meningsuiting is. En dat kan dus de bovenstaande strekking zijn.

Daartegenover kan gesteld worden dat ‘vrijheid van meningsuiting’ een taaluitdrukking is en dat taal niet door alleen ‘ik’ gevormd wordt of gesproken. Het is daarom misschien wel aardig eens te kijken naar wat de betekenis van deze uitdrukking is volgens de boeken, die zich met taal bezighouden en waarin de betekenis van woorden is vastgelegd. Taal is immers een medium waar ‘ik’ gebruik van maak: meestal om met anderen –al dan niet uitsluitend in ‘mijn’ centrum– in contact te zijn.

Onder ‘vrijheid van’ wordt meestal een afwezigheid verstaan: ‘vrijheid van dwang’ bijvoorbeeld is de vrijheid die ik heb niet door iemand anders gedwongen te worden tot iets wat ik niet wil. Het zal niet deze vrijheid zijn die bedoeld wordt in ‘vrijheid van meningsuiting’. Dat zou immers de vrijheid inhouden die ik heb om mijn mening niet te uiten, maar aanhangers van de vrijheid van meningsuiting bedoelen juist het tegenovergestelde, namelijk ‘vrijheid tot’. Dat is de vrijheid mijn mening tot uitdrukking te brengen. Laten we het op die vrijheid houden: dat ik niet word belemmerd om, in staat ben om mijn mening te uiten wanneer, waar, en tegen wie ik dat wil.

Met ‘mening’ wordt vooral bedoeld: ‘wat ik vind’. Van Dale geeft als omschrijving: wat je meent t.a.v. een per­soon, kwes­tie of ge­val en als synoniemen: denk­beelddenk­wij­zege­voe­lenin­zichtkijk, oordeel, opi­nieop­vat­tingstand­puntvi­sie.

Gaat aan de vrijheid van meningsuiting niet eigenlijk een vraag naar de vrijheid van mening vooraf? Voor ik vrij mijn mening kan uiten zal ik vrij moeten zijn te denken wat ik wil. Kan ik met andere woorden mijn mening vrij uiten als die mening mijn mening niet is, bijvoorbeeld omdat ik gedwongen wordt een andere mening te uiten dan wat ik werkelijk meen. En wanneer is dat het geval of anders gezegd: wanneer is een mening in alle vrijheid verkregen? Bestaan er eigenlijk wel in alle vrijheid verworven meningen? Hier raken we aan de vorming van het individu, aan de cultuur waarin hij leeft, aan zijn psychologische ontwikkeling. Laten we deze achterliggende vraag niet verder verkennen. Hij zegt op zichzelf al voldoende over hoe beperkt de vrijheid van meningsuiting kan zijn.

Maar laten we daarnaar terugkeren: de vrijheid van meningsuiting. Is de betekenis daarvan inderdaad dat ik de vrijheid heb te zeggen wat ik wil, tegen wie ik dat wil, en wanneer en waar ik dat wil. En dat niemand, maar dan ook niemand mij mag belemmeren die mening zo te uiten als ik dat wil. Dat is immers zoals velen de betekenis van vrijheid van meningsuiting voelen. Ik mag toch zeggen wat ik wil? Dat kun jij me niet verbieden!

We zoeken het toch maar op in de Van Dale:

“vrij­heid van me­nings­ui­ting in de Uni­ver­se­le ver­kla­ring van de rech­ten van de mens vast­ge­legd fun­da­men­teel recht van de bur­ger om ui­ting te ge­ven aan zijn me­nin­gen en over­tui­gin­gen zon­der voor­af­gaan­de con­tro­le door de staat= vrij­heid van ex­pres­sie”.

Aha, deze vrijheid gaat dus helemaal niet over dat ik mag zeggen wat ik wil, maar dat de staat mij niet mag belemmeren te zeggen wat ik wil, te belemmeren in mijn meningsuiting. Is dat even een ander perspectief. Gaat het toch om ‘vrijheid van’ in de betekenis van afwezigheid, zoals hierboven aangegeven, namelijk vrijheid van belemmering van meningsuiting door de staat.

Maar … hoe zit het dan met mijn vrijheid van meningsuiting – los van de staat? Zoals ik het nu eenmaal voel betekent die toch echt dat ik mag zeggen wat ik wil! En als de staat me daarin niet mag belemmeren. Mag jij me dan wél belemmeren mijn mening te uiten? Ik dacht het niet. Ik zeg wat ik wil en als jou dat niet aanstaat dan donder je maar op. Deze wereld is van mij. Wat denk je wel, eikel?

 

2. Het gelijk van de straat

Pim Fortuyn maakte furore met de one liner ik zeg wat ik denk en ik doe wat ik zeg. Volgens dat axioma leefde Theo van Gogh ook. Beiden zijn op akelige wijze met de beperkingen van deze levenshouding geconfronteerd. Ze dachten allebei, dat het grondwettelijk recht van iedere burger om voor in vrijheid zijn mening te uiten in de samenleving geen grenzen kent. Dat was een fatale fout. Het welhaast grenzeloze recht op vrije meningsuiting heeft een burger jegens de overheid, de staat. Maar in het gewone dagelijks leven laten wij ons in wat we zeggen en hoe we iets zeggen gewoonlijk leiden door ongeschreven regels van fatsoen, redelijkheid en proportionaliteit – en ook berekening. Noem het de kunst van zelfbeheersing. Wie die ongeschreven regels aan zijn laars lapt mag rekenen op verontwaardigde of boze reacties. Meestal zijn die in proportie. Soms niet – en dan gaat het vaak ernstig mis, zoals bij de onfortuinlijke Fortuyn.

De kunst der zelfbeheersing maakt over elk onderwerp een redelijk debat mogelijk, maar lijkt de laatste tijd op zijn retour. Er is een groeiende groep van burgers die zich niets gelegen laten liggen aan de ongeschreven regels voor een redelijk debat, en iedere hen ongevallige mening of redenering te lijf gaan met disproportioneel verbaal geweld,en met de dreiging van fysiek geweld. Dit soort mensen kent en begrijpt de ongeschreven regels heel goed, maar zij vinden dat die voor hen niet altijd hoeven te gelden – zeker niet als zij  zich beschermd weten door de ranzige anonimiteit die de sociale media hen garanderen. Dit is een gevaarlijke ontwikkeling. Als de staat de vrije meningsuiting aan banden legt praten we over dictatuur. Als de straat het redelijke debat met geweld te lijf gaat hebben we het over fascisme.

Pafort & Partners

 

Reageren? Dat kan: info@pafortpartners.com